Kiedy sięga się po sądowe ustalenie ojcostwa
Ustalenie ojcostwa nie zawsze wymaga sprawy sądowej – w wielu przypadkach wystarczy domniemanie z tytułu małżeństwa lub dobrowolne uznanie ojcostwa, czyli formalne uznanie dziecka przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, przy czym oświadczenie mężczyzny musi zostać potwierdzone przez matkę. Sądowe ustalenie ojcostwa jest trzecim, obok domniemania pochodzenia dziecka od męża matki oraz uznania ojcostwa, sposobem ustalenia pochodzenia dziecka od danego mężczyzny, i jest możliwe tylko wówczas, gdy pochodzenie dziecka nie wynika ani z domniemania, ani z uznania. Jako adwokat (Lublin) rozwodowy spotykam się z takimi sprawami najczęściej wtedy, gdy domniemany ojciec odmawia dobrowolnego uznania dziecka albo gdy toczy się spór co do faktycznego pochodzenia dziecka. W praktyce oznacza to ustalenie więzi rodzicielskiej w sensie prawnym, a nie tylko potwierdzenie, że istnieje ojcostwo biologiczne; jeśli nie doszło do uznania dziecka, może to nastąpić także w drodze sądowej.
Kto może wytoczyć powództwo
Zgodnie z art. 84 § 1 k.r.o. sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec dziecka. Krąg uprawnionych jest więc szeroki, ale ograniczony czasowo – matka ani domniemany ojciec nie mogą wytoczyć powództwa o ustalenie ojcostwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy dziecko zmarło przed osiągnięciem pełnoletności – wówczas matka oraz domniemany ojciec mogą wytoczyć powództwo do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność. Samo dziecko, po osiągnięciu pełnoletności, może wystąpić z powództwem bez takiego ograniczenia czasowego.
Przeciwko komu kieruje się pozew o ustalenie ojcostwa
Ustawa precyzyjnie określa układ stron w zależności od tego, kto jest powodem. Dziecko albo matka wytacza powództwo o ustalenie ojcostwa przeciwko domniemanemu ojcu, a gdy ten nie żyje – przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. Odwrotnie wygląda to, gdy powodem jest mężczyzna – domniemany ojciec dziecka wytacza powództwo o ustalenie ojcostwa przeciwko dziecku i matce, a jeżeli matka dziecka nie żyje, powództwo wytacza się przeciwko dziecku, a jeżeli dziecko nie żyje – przeciwko kuratorowi. Warto pamiętać, że w razie śmierci dziecka, które wytoczyło powództwo, ustalenia ojcostwa mogą dochodzić jego zstępni.
Domniemanie z okresu koncepcyjnego – najważniejszy dowód procesowy
Sercem każdej sprawy o ustalenie ojcostwa jest domniemanie uregulowane w art. 85 k.r.o. Procesem rządzi domniemanie, zgodnie z którym przyjmuje się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka w okresie koncepcyjnym, a więc nie dawniej niż w trzechsetnym i nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem dziecka. Wykazanie samego faktu współżycia w tym okresie uruchamia domniemanie, które druga strona może obalić – dziś w praktyce najczęściej robi się to za pomocą badań DNA; badanie DNA jest najpewniejszą metodą badania ojcostwa i zarazem najszybszą metodą ustalenia ojcostwa, a test DNA potwierdza ojcostwo w 99,999% przypadków, choć sąd może korzystać także z innych dowodów przyrodniczych. Najczęściej wykonuje się test z wymazu z policzka, pobranie materiału trwa kilka sekund, a wyniki testu DNA są zwykle dostępne po kilku dniach.
Co istotne dla strategii procesowej, nieuzasadniona odmowa poddania się badaniu genetycznemu bywa oceniana przez sąd bardzo niekorzystnie dla strony odmawiającej przy ocenie całości materiału dowodowego. Badania genetyczne można wykonać prywatnie w laboratoriach medycznych albo na zlecenie sądu, a koszty badań DNA kształtują się różnie w zależności od metody i celu badania. W praktyce przeprowadzenie dowodu z takiego testu kończy się przedstawieniem wyników badań DNA, niekiedy w formie ekspertyzy biegłego sądowego. W postępowaniu dowodowym sąd może też przesłuchać świadków, a zeznania świadków mają znaczenie uzupełniające wobec badań DNA.
Który sąd jest właściwy
Sądem właściwym rzeczowo do rozpoznania sprawy o ustalenie ojcostwa jest sąd rejonowy właściwy, co do zasady wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego. Jeśli chodzi o właściwość miejscową, właściwy jest zarówno sąd, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania, czyli według miejsca zamieszkania pozwanego, jak i sąd, w którego okręgu zamieszkuje strona powodowa, przy czym wybór sądu należy do powoda. Sprawy tego typu rozpoznawane są w trybie procesowym, przewidzianym dla spraw ze stosunków między rodzicami a dziećmi. Przed wniesieniem pisma warto jeszcze sprawdzić, do którego sądu należy skierować pozew o ustalenie ojcostwa.
Co obejmuje wyrok i jakie ma skutki
Sąd w sprawie o ustalenie ojcostwa może jednocześnie orzec o władzy rodzicielskiej oraz zasądzić alimenty na rzecz dziecka – w praktyce sprawy te są ze sobą ściśle powiązane, a roszczenie alimentacyjne bardzo często towarzyszy pozwowi o ustalenie ojcostwa. Po ustaleniu ojcostwa ojciec nabywa obowiązki wynikające z prawa, w tym obowiązek spełniania świadczeń alimentacyjnych. Ustalenie ojcostwa otwiera też drogę do przyznania ojcu praw rodzicielskich, a w zależności od rozstrzygnięcia sądu także pełnej władzy rodzicielskiej. Co do rat alimentów płatnych po dniu wniesienia powództwa oraz rat wcześniejszych za okres nie dłuższy niż trzy miesiące, sąd z urzędu nadaje wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności.
Wyrok ustalający ojcostwo, mimo dyskusji doktrynalnych co do jego charakteru, wywołuje skutki od chwili urodzenia dziecka, a w zakresie dziedziczenia sięga do daty jego poczęcia. Ustalenie ojcostwa wpływa także na nazwisko dziecka i może skutkować ujawnieniem danych ojca w akcie urodzenia dziecka. Po uprawomocnieniu wyroku do akcie urodzenia dołącza się odpowiednią wzmiankę dodatkową; podstawowym dokumentem w sprawie jest akt urodzenia dziecka, a do pozwu należy dołączyć jego odpis.
Podsumowanie
Postępowanie o ustalenie ojcostwa to sprawa cywilna toczona przed sądem rejonowym, w której kluczową rolę odgrywają ustawowe domniemanie z okresu koncepcyjnego oraz dowody biologiczne. Sądowe ustalenie ojcostwa może trwać od kilku miesięcy do kilku lat, zależnie od stopnia sporu i dostępnych dowodów. Krąg osób uprawnionych do wytoczenia powództwa, terminy oraz właściwy układ stron są ściśle określone przepisami, a błąd formalny na starcie może opóźnić całe postępowanie o miesiące.
Jeśli musisz ustalić ojcostwo swojego dziecka, zostałeś pozwany w takiej sprawie lub potrzebujesz pomocy przy powiązanym roszczeniu alimentacyjnym – skontaktuj się z kancelarią adwokacką Igora Achrymowicza w Lublinie. To sprawy z zakresu prawa rodzinnego, dlatego jako adwokat rozwodowy i adwokat od spraw rodzinnych pomogę przygotować pozew, zebrać materiał dowodowy i poprowadzę Cię przez całe postępowanie sądowe, jeśli potrzebujesz pomocy prawnej.
Potrzebujesz pomocy w sprawie o ustalenie ojcostwa lub powiązanych alimentów? Zapraszam do kontaktu z moją kancelarią adwokacką w Lublinie.
FAQ
Kto może wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa?
Sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec dziecka, z zastrzeżeniem że matka ani domniemany ojciec nie mogą tego zrobić po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.
Jaki sąd rozpoznaje sprawy o ustalenie ojcostwa?
Sądem właściwym rzeczowo jest sąd rejonowy, a właściwy miejscowo może być zarówno sąd zamieszkania pozwanego, jak i powoda – wybór należy do powoda.
Na czym polega domniemanie z okresu koncepcyjnego?
Zgodnie z art. 85 k.r.o. przyjmuje się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką w okresie od 300 do 181 dnia przed urodzeniem dziecka, chyba że domniemanie zostanie obalone innymi dowodami, w tym badaniem DNA. Przed narodzinami dziecka można wykonać nieinwazyjny prenatalny test DNA już od około 9. tygodnia ciąży, ale nie zastępuje on sądownego ustalenia ojcostwa.
Co się dzieje, gdy pozwany odmawia badania DNA?
Nieuzasadniona odmowa poddania się badaniu genetycznemu może zostać oceniona przez sąd bardzo negatywnie dla strony odmawiającej przy ustalaniu ostatecznego wyniku sprawy.
Czy w sprawie o ustalenie ojcostwa sąd orzeka też o alimentach?
Tak, pozew o ustalenie ojcostwa jest często łączony z roszczeniem alimentacyjnym; w pozwie należy zawrzeć wniosek o ustalenie ojcostwa, a wraz z nim można dochodzić także zwrotu kosztów utrzymania matki lub zwrotu kosztów wyprawki. Co do części rat alimentów sąd z urzędu nadaje wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności.